ਧੀਰੇਨ ਭਗਤ
Dhiren Bhagat
ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਅਤੇ 1984 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ‘ਬਲੱਡਸਟੇਨਡ ਵ੍ਹਾਈਟਵਾਸ਼’ (1987) ਲਿਖਿਆ।
ਧੀਰੇਨ ਭਗਤ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਅਤੇ 1984 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1957 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਵੰਬਰ 1988 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਦੇ ਮਰਟਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਦ ਸੰਡੇ ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਅਤੇ ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਪੋਸਟ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ ਖਾੜਕੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਦ ਕੰਟੈਂਪਰੇਰੀ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਲਮਾਨ ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਾਈਕਿੰਗ ਨੇ ਛਾਪਿਆ। ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਅਕਸਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਮਰਹੂਮ ਰਿਪੋਰਟਰ” ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਨੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ
- 7 ਜੁਲਾਈ 1984, ਦ ਸਪੈਕਟੇਟਰ: 24 ਜੂਨ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਸਥਾਨ ਵੱਲ ਧੱਕਾ-ਮੁੱਕੀ ਕਰਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਰ ਗੋਲੀ ਦੇ ਸੁਰਾਖ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਸਨ (ਇਨਸਾਫ਼, ਸਫ਼ਾ 21)।
- 25 ਨਵੰਬਰ 1984, ਦ ਸੰਡੇ ਆਬਜ਼ਰਵਰ: ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਰੋਲ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਕੈਂਪ ਦੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਸਰਦਾਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ 200 ਕੰਬਲ ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ (ਆਈ) ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਸੀ (ਇਨਸਾਫ਼, ਸਫ਼ਾ 65)।
- 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1987, ਦ ਸਪੈਕਟੇਟਰ, “ਬਲੱਡਸਟੇਨਡ ਵ੍ਹਾਈਟਵਾਸ਼”: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਰਡ ਹੰਟਰ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਐੱਚ.ਕੇ.ਐੱਲ. ਭਗਤ ਤੋਂ ਕਦੇ ਜਿਰ੍ਹਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਕੀ ਸ਼ਿਆਮ ਸਿੰਘ ਤਿਆਗੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਗੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਸਟਿਸ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਲਫ਼ਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਨਿਬੇੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸਲੀਕੇ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਲਿਖਦਿਆਂ ਕਿ ਜਸਟਿਸ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ “ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ” (ਇਨਸਾਫ਼, ਸਫ਼ੇ 91 ਤੋਂ 92)।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ 1984 ਬਾਰੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਜ਼ਰ, ਰਾਹਤ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਬਲ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ, ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਗੁਆਚਿਆ ਮੌਕਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Twenty Years of Impunity: The November 1984 Pogroms of Sikhs in India (Jaskaran Kaur), pp. 21, 65, 91-92, Ensaaf, 2nd edition, October 2006. 1984sikh-archive.org
- Dhiren Bhagat (used for his birth year, death date and papers; Ensaaf's footnotes give the titles and dates of his pieces), Wikipedia. en.wikipedia.org