ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ, ਮਾਰਚ 1985

ਕੌਣ: ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੁੜੇ ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ; ਲੇਖਕ ਐੱਮ.ਜੇ. ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਇਕੱਠ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ; ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ, ਜੋ 1984: ਅਣਚਿਤਵਿਆ ਕਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇਸ ਪੰਨੇ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ 1984 ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਕਿਆਂ, ਜੂਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ, ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਕਬਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕੱਠ 6 ਤੋਂ 8 ਮਾਰਚ 1985 ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਜਸ਼ਨ ਘੱਟ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਭਰੀ ਵੰਗਾਰ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਕੱਠ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ, ਮਰਦ ਕੇਸਰੀ ਦਸਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਕੇਸਰੀ ਚੁੰਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਨਵੀਂ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਬਿਮਲ ਕੌਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ, ਜਦਕਿ ਨਰਮ ਖ਼ਿਆਲ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਭਰੋਸਾ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਨਵੇਂ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੈਸਟਾਂ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੁਕੋਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਗੱਲ ਮੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਕੇਸਰੀ ਰੰਗ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਅਸੀਂ" ਨੀਲੀ ਜੰਗ ਦੀ ਕੀਮਤ ਜਾਣ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਸਰੀ ਜੰਗ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ।

ਹਮਦਰਦ ਦਾ ਅਜੀਤ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਸੰਪਾਦਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਗਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਰੰਗ ਕੇਸਰੀ ਉੱਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਵੀਆਂ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਵਧਣ-ਫੁੱਲਣ ਵਾਲੀ ਕੌਮ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੀਮ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤੇ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ ਜਦਕਿ ਕੌਮ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬੇਖ਼ੌਫ਼ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ।

ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕੱਠ 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੂੰ 11 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਉਦੈਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਵਾਂ ਗਵਰਨਰ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਜਵਾਬ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।

ਕਿੱਥੇ: ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 1984 ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣਾ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਕਿ ਲੜਨਾ ਹੁਣ ਕੌਮ ਲਈ ਚੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਲੋੜ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੀ ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ; ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਤਾਬ ਛਾਪਦੀ ਹੈ।