ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ

ਕੌਣ: ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ; ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਬਕਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ; ਅਤੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਬਕਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡ। ਤਿੰਨਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਚ ਗਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਸਾਇੰਸ ਮੌਨੀਟਰ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਹਿਸਟਰੀ.ਕਾਮ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1986 ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੁਨੀਲ ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਬਲੈਕ ਵਾਰੰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਨਿਊਜ਼ ਨੇ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਤਿਹਾੜ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ 'ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਰਟ ਰੂਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਸੈਸ਼ਨਜ਼ ਜੱਜ ਮਹੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ ਜੇਠਮਲਾਨੀ ਸਮੇਤ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਦੇ ਵਕੀਲ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਗਏ ਅਤੇ ਹਾਰ ਗਏ।

3 ਅਗਸਤ 1988 ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀਆਂ। ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਤਿੰਨੋਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਬੂਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ, ਜੋ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਡਾਇਰੀ ਦੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਸਨ; ਉਸ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਜੁਰਮ ਨੂੰ ਘਿਨਾਉਣਾ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ ਫਾਂਸੀਆਂ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਗੁਪਤਾ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਬੂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਹਿਮ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਪਾਈਆਂ।

ਕਿੱਥੇ: ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉੱਥੇ 6 ਜਨਵਰੀ 1989 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਕਸੂਰ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ। ਗੁਪਤਾ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਜੋ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ" ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਲਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਮੌਨੀਟਰ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਫਾਂਸੀਆਂ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਹਵਾ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀਰੋ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਨਰਮ ਖ਼ਿਆਲ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹਨ: ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।