ਆਖ਼ਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਟੁੱਟ ਗਈ
Final negotiations collapse
ਸਿਆਸੀ ਰਾਹ ਮੁੱਕ ਗਿਆ
ਕੌਣ: ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ (ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ, ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ)। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ (ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ; ਮੰਤਰੀ ਪੀ.ਵੀ. ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ, ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੰਕਰ)।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ 1984 ਦੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਆਸੀ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ 10 ਜੁਲਾਈ 1984 ਦਾ ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ 24 ਜਨਵਰੀ, 27, 28 ਅਤੇ 29 ਮਾਰਚ, 21 ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਤੇ 26 ਮਈ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ 14 ਮਈ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਆਖ਼ਰੀ ਮੀਟਿੰਗ 26 ਮਈ ਨੂੰ ਹੋਈ, ਫ਼ੌਜ ਸੱਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਛੇ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ।
ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪੱਖ:
- ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੰਗ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ (ਜੇ.ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ, 1998, ਸਫ਼ਾ 226 ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ) ਮਈ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਨਰਮ ਪੈਂਦੇ ਦਿਸੇ, ਪਰ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਇਸ ਮਤੇ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।
- 26 ਮਈ ਨੂੰ ਟੌਹੜਾ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਹੱਲ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।
- ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਕੌਰ (2020, ਸਫ਼ਾ 235) ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਜ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਅਕਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੌਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੱਖ:
- ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ 3 ਜੂਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ “ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪੱਖ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ”।
- 2 ਜੂਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਆਪਣੇ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਬਾਕੀ ਮੰਗਾਂ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਨਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹਰਿਆਣਾ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੇਣਾ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਝਗੜੇ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ।
ਗੱਲਬਾਤ ਟੁੱਟੀ: ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਅੜੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ “ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ” (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2 ਜੂਨ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਸੱਦਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ “ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਨਾਕਾਮ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ” 1 ਜੂਨ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। 3 ਜੂਨ ਦੇ ਤੜਕੇ ਤੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ (ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ), ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ 5-6 ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਇਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।
ਕਿੱਥੇ: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (ਮੀਟਿੰਗਾਂ); ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਲਮੇਲ)।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਹ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਢਿੱਲੋਂ (2006, ਸਫ਼ਾ 167) ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਕੱਤਰ ਪੀ. ਸੀ. ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਨੇ 3 ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਰੋਕਣ ਦੇ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੇ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Operation Blue Star, Wikipedia. en.wikipedia.org
- Jarnail Singh Bhindranvale, Sant (1947-1984), Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University Patiala (ed. Harbans Singh; entry by Maj. Gurmukh Singh). eos.learnpunjabi.org
- White Paper on the Punjab Agitation (10 July 1984): paragraphs 35 and 36, Army action (pp. 43 to 44), Annexure IV calendar of meetings (pp. 91 to 94), Annexure VI Prime Minister's broadcast of 2 June 1984 (pp. 105 to 108), Government of India (copy hosted by the 1984 Sikh Archive). 1984sikh-archive.org
- Punjab was scorched 30 summers ago, the burn still hurts (Operation Blue Star 30 years later, Kanwar Sandhu), The Tribune. tribuneindia.com
- Dharam Yudh Morcha, section Early 1984 (citing J. S. Grewal, The Sikhs of the Punjab, 1998, p. 226; Kaur 2020, p. 235; Dhillon 2006, p. 167), Wikipedia. en.wikipedia.org