ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੋਂਬਾਸਾ ਤੋਂ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਝੀਲ ਤੱਕ ਯੂਗਾਂਡਾ ਰੇਲਵੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ

ਕੌਣ: ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲਗਭਗ 32,000 ਮਜ਼ਦੂਰ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਆਏ, "ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ", ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ ਹੈਰੀਟੇਜ (ਯੂਕੇ) ਦੇ ਪੰਨੇ, ਜੋ ਸਿੰਥੀਆ ਸਾਲਵਾਡੋਰੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਕੇਮ ਇਨ ਡਾਓਜ਼ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਵੀ। ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮਰਵਿਨ ਹਿੱਲ ਉੱਥੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਲਾਈਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 1896 ਦੇ ਯੂਗਾਂਡਾ ਰੇਲਵੇ ਐਕਟ ਨੇ ਮੋਂਬਾਸਾ ਤੋਂ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਝੀਲ ਤੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿਛਾਉਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਪਟੜੀ 5 ਅਗਸਤ 1896 ਨੂੰ ਮੋਂਬਾਸਾ ਵਿੱਚ ਵਿਛਾਈ ਗਈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਕੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਮੁਤਾਬਕ ਲਾਹੌਰ ਭਰਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ; ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਖ਼ਾਸ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਕਰਾਚੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਫ਼ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ (ਸਟੀਮਰ) ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੇ ਪੰਨੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤਾਂ ਹੀ ਦੇਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋਈ ਜੇ ਹਰ ਬੰਦਾ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਕਰਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਸਕੇ, ਮਾਲਕ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਉੱਤੇ ਘਰ ਮੁੜ ਸਕੇ, ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਦਰਾਂ ਸ਼ਿਲਿੰਗ ਮਹੀਨਾ ਮਿਲਦੇ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੰਨਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਲਾਈਨ 5 ਜੂਨ 1899 ਨੂੰ ਨੈਰੋਬੀ ਦੀ ਥਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ 19 ਦਸੰਬਰ 1901 ਨੂੰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਝੀਲ ਉੱਤੇ ਪੋਰਟ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ, ਜੋ ਹੁਣ ਕਿਸੂਮੂ ਹੈ, ਤੱਕ, ਜੋ ਤੱਟ ਤੋਂ 582 ਮੀਲ ਦੂਰ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ 1898 ਵਿੱਚ ਸਾਵੋ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਆਦਮਖ਼ੋਰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 28 ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੇ ਪੰਨੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: 31,983 ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ, 2,493 ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਗੋਰੇ ਮਰੇ, 6,454 ਬਿਮਾਰ ਜਾਂ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤ ਮੋੜੇ ਗਏ, 16,312 ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 6,724 ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ 34,400 ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 21 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਯਾਨੀ ਕੋਈ 7,000 ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ, ਵਾਪਸੀ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਨਹੀਂ ਲਈਆਂ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਕੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 2,500 ਮਰੇ, ਯਾਨੀ ਪਟੜੀ ਦੇ ਹਰ ਮੀਲ ਪਿੱਛੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ, ਜਦਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਰੇਲਵੇ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਮਰੇ।

ਕਿੱਥੇ: ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਤੱਟ ਉੱਤੇ ਮੋਂਬਾਸਾ ਤੋਂ (ਕੀਨੀਆ ਉਦੋਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟੋਰੇਟ ਸੀ), ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਸਾਵੋ ਅਤੇ ਨੈਰੋਬੀ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਝੀਲ ਉੱਤੇ ਕਿਸੂਮੂ ਤੱਕ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਸਿੱਖ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੇ ਪੰਨੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਮਦ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ; ਕੁਝ ਲਾਈਨ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਘਰ ਮੁੜ ਗਏ, ਪਰ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਪਈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਵੱਸੇ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਬਣੇ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਂਬਾਸਾ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਮਕਿੰਡੂ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 1926 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।