ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ

ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਦਸੰਬਰ 1946 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਜੂਨ 1971 ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਰੂਤੀ ਮੋਟਰਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਦਾ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜਿਊਂਦੇ ਜੀ ਕੋਈ ਗੱਡੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ। ਉਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ 25 ਜੂਨ 1975 ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਬੀਬੀਸੀ ਦੇ ਮਾਰਕ ਟਲੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਦੱਸਿਆ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।

ਜਨਤਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 28 ਮਈ 1977 ਨੂੰ ਜਸਟਿਸ ਜੇ.ਸੀ. ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਣਾਇਆ ਸ਼ਾਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਅਸਾਮ ਦੇ ਦ ਸੈਂਟੀਨਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਤਰੀ, ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਲਿਖਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਹਦਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਨਸਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ 1,774 ਮੌਤਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਪ੍ਰੈਲ 1976 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤੁਰਕਮਾਨ ਗੇਟ ਉੱਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 150 ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨਸਬੰਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਸੰਜੇ ਨੇ ਆਪ ਕਿੰਨਾ ਚਲਾਇਆ।

ਪੰਜਾਬ

ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ: ਮਿਸਿਜ਼ ਗਾਂਧੀਜ਼ ਲਾਸਟ ਬੈਟਲ (1985) ਵਿੱਚ ਮਾਰਕ ਟਲੀ ਅਤੇ ਸਤੀਸ਼ ਜੈਕਬ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਨਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਵੰਡਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਐਂਡ ਪੰਜਾਬ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਰਜੀਨੀਆ ਵੈਨ ਡਾਈਕ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਸਾਰ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ 1979 ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਹਾਸਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਹ ਮੁੱਦਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦੇ ਰਾਖੇ ਵਜੋਂ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕੇਗਾ, ਯਾਨੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ। ਵੈਨ ਡਾਈਕ ਨੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਕੌਣ ਸਨ।

ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਸਾਬਕਾ ਐੱਮਪੀ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਕਿ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਉਸੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ (ਸਿੱਖਨੈੱਟ, 7 ਅਕਤੂਬਰ 2022) ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 1979 ਵਿੱਚ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਆਗੂਆਂ, ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ, ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਧੜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਵੈਨ ਡਾਈਕ ਸਿਆਸੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪਾਲ ਬ੍ਰਾਸ ਦੀ ਇਹ ਦਲੀਲ ਵੀ ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਸੰਜੇ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪਾਰਟੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲ ਗਈ।

23 ਜੂਨ 1980 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਲਗਭਗ 8:10 ਵਜੇ ਉਹ ਹਵਾਈ ਕਰਤਬ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਕਾਬੂ ਗੁਆ ਬੈਠਿਆ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਡਿਪਲੋਮੈਟਿਕ ਐਨਕਲੇਵ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੰਦਾ, ਕੈਪਟਨ ਸੁਭਾਸ਼ ਸਕਸੈਨਾ, ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 25 ਜੂਨ 1975: ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• 1976: ਤੁਰਕਮਾਨ ਗੇਟ ਉੱਤੇ ਢਾਹੁਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਨਸਬੰਦੀ ਮੁਹਿੰਮ।
• 1979: ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ, ਕਾਂਗਰਸ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਧੜੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
• 23 ਜੂਨ 1980: ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 1984 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਾਂਗਰਸੀ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਸੀ। ਟਲੀ ਅਤੇ ਜੈਕਬ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਇਸ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਹਨ।